نفت شیل یا نفت مخازن کم‌نفوذ (Tight Oil) در سنگ‌هایی قرار دارد که نفت به‌سختی از میان منافذ آنها حرکت می‌کند. تولید این نفت با ترکیب حفاری افقی و شکست هیدرولیکی امکان‌پذیر شده است. آمریکا با توسعه این فناوری‌ها، تولید نفت خود را به‌شدت افزایش داد و به یکی از مهم‌ترین بازیگران بازار جهانی انرژی تبدیل شد.

 ماسه‌های نفتی؛ ثروت عظیم کانادا

ماسه‌های نفتی (Oil Sands) ترکیبی از ماسه، رس، آب و ماده نفتی بسیار غلیظی به نام قیر طبیعی هستند. نفت موجود در این منابع از طریق استخراج معدنی یا روش‌هایی مانند تزریق بخار تولید می‌شود. کانادا از بزرگ‌ترین دارندگان این منابع در جهان است و بخش عمده ذخایر نفتی اثبات‌شده این کشور در ماسه‌های نفتی قرار دارد.

 نفت فوق‌سنگین؛ ذخایری با استخراج دشوار

نفت فوق‌سنگین (Extra-Heavy Oil) به دلیل غلظت بالا، به‌آسانی در مخزن جریان پیدا نمی‌کند. تولید و انتقال آن اغلب به گرمایش، رقیق‌سازی یا فناوری‌های ویژه نیاز دارد. کمربند نفتی اورینوکو در ونزوئلا از شناخته‌شده‌ترین مناطق دارای این منابع است.

 شیل نفتی؛ نفتی که باید از سنگ تولید شود

شیل نفتی (Oil Shale) برخلاف نفت شیل، حاوی نفت خام آماده استخراج نیست، بلکه ماده آلی جامدی به نام کروژن دارد. این ماده برای تبدیل‌شدن به نفت باید حرارت ببیند. به همین دلیل، تولید نفت از شیل نفتی معمولاً پرهزینه‌تر و پیچیده‌تر است و نباید آن را با نفت شیل آمریکا یکسان دانست.

 

ذخایر نفت غیرمتعارف جهان چقدر است؟

آمریکا و کانادا از مهم‌ترین دارندگان و تولیدکنندگان نفت غیرمتعارف جهان هستند. بر اساس آمار دولت کانادا، از مجموع ۱۶۳ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت این کشور، حدود ۱۵۹ میلیارد بشکه در ماسه‌های نفتی قرار دارد. تولید نفت از این منابع در سال ۲۰۲۴ به روزانه ۳.۵ میلیون بشکه رسید.

از سوی دیگر، سازمان زمین‌شناسی آمریکا در ارزیابی منابع شیل نفتی جهان، حجم نفت موجود در برخی ذخایر شناسایی‌شده را معادل حدود ۲.۸ تریلیون بشکه برآورد کرده است. البته این رقم به معنای ذخایر اثبات‌شده یا نفت قابل برداشت اقتصادی نیست.

برخی برآوردها از آن حکایت دارند که حجم منابع نفت غیرمتعارف آمریکا و کانادا می‌تواند از ذخایر متعارف اثبات‌شده جهان بیشتر باشد؛ اما چنین مقایسه‌ای تنها زمانی معتبر است که منابع درجای زمین از ذخایر قابل استخراج تفکیک شوند.

 

ایران چقدر نفت غیرمتعارف دارد؟

ایران نیز دارای منابع نفت غیرمتعارف است، اما برخلاف ذخایر متعارف نفت کشور، هنوز برآورد جامع و عمومیِ قابل اتکایی از مجموع ذخایر قابل برداشت این منابع منتشر نشده است.

یکی از نمونه‌های شناسایی‌شده، شیل‌های نفتی منطقه قالی‌کوه لرستان است. بر اساس پژوهشی منتشرشده در ماهنامه «اکتشاف و تولید نفت و گاز» در سال ۱۳۹۸، میزان نفت درجای این منطقه بیش از ۲.۴ میلیارد بشکه برآورد شده است. با این حال، تمام این حجم لزوماً قابل استخراج نیست.

همچنین مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران در فروردین ۱۴۰۳ از شناسایی منابع نفت شیل در ۱۰ نقطه کشور خبر داد. این اظهارات نشان‌دهنده توجه به منابع غیرمتعارف است، اما برای تعیین ظرفیت واقعی تولید، مطالعات فنی و اقتصادی بیشتری لازم است.