به گزارش «نفت ما»، محدودیت‌های تردد در دریای سرخ، عربستان سعودی را بر آن داشت تا بخشی از صادرات نفت خام خود را از پایانه‌های خلیج فارس به آب‌های عمان منتقل کند. این تغییر مسیر که با چالش‌هایی در خط لوله شرق-غرب و تنش‌های تردد در تنگه هرمز همزمان شده، بندر صحار و ظرفیت‌های لجستیکی عمان را به مهره‌ای جدید در نقشه صادراتی ریاض تبدیل کرده است.

رویترز در گزارشی اعلام کرده است عربستان سعودی برای ماه جاری میلادی و ماه آینده حدود ۶۰ میلیون بشکه نفت خام را از پایانه راس‌تنوره در خلیج فارس برای انتقال و بارگیری از طریق عملیات کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی بندر صحار عمان به فروش رسانده است. بر اساس این گزارش، افزایش صادرات شرکت ملی نفت عربستان، آرامکو، از پایانه‌های واقع در خلیج فارس می‌تواند بخشی از کاهش صادرات نفت این کشور از بندر ینبع در دریای سرخ را که پس از آسیب به خط لوله شرق ـ غرب عربستان کاهش یافته است، جبران کند.

رویترز گزارش داده است که بخشی از نفت عربستان از راس‌تنوره به سمت آب‌های عمان منتقل می‌شود تا در عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی بارگیری شود. این روش به ریاض اجازه می‌دهد بخشی از محموله‌های نفتی خود را بدون اتکا به مسیر صادراتی ینبع به مشتریان آسیایی برساند. این اقدام در ظاهر یک راه‌حل عملیاتی برای جبران کاهش صادرات از دریای سرخ است، وقتی این تغییر را در کنار سایر پروژه‌های لجستیکی دو کشور می‌گذاریم، مشخص می‌شود که عربستان و عمان در حال ترسیم نقشه‌ی تازه‌ای برای بازار خود در منطقه هستند.

مثلث استراتژیک عمان

در اول سپتامبر، یک هیات سعودی از سه بندر صحار، دقم و صلاله بازدید و دو طرف درباره همکاری در مدیریت بنادر، خدمات لجستیکی، سرمایه‌گذاری و اتصال زنجیره‌های تامین گفت‌وگو کردند. اگر مسئله صرفاً به انتقال نفت و استفاده موقت از صحار محدود می‌شد، تمرکز بر یک بندر می‌توانست کافی باشد، اما قرار گرفتن صحار، دقم و صلاله در برنامه هیات سعودی، احتمال شکل‌گیری یک همکاری گسترده‌تر در حوزه حمل‌ونقل و لجستیک را مطرح می‌کند.

صحار در شمال عمان، دقم در میانه ساحل این کشور و صلاله در جنوب، هر یک موقعیت متفاوتی در شبکه دریایی عمان دارند. مجموعه این بنادر به عربستان امکان می‌دهد در صورت گسترش همکاری‌ها، تنها به یک نقطه برای دسترسی به آب‌های خارج از خلیج فارس متکی نباشد.

عربستان سال‌ها برای دور زدن تنگه هرمز تلاش کرد و خط لوله شرق ـ غرب عربستان یکی از مهم‌ترین ابزارهای آن برای کاهش وابستگی به هرمز بود. اما با آسیب دیدن این مسیر، بخشی از ظرفیتی که قرار بود نقش مسیر جایگزین را ایفا کند، خود با محدودیت مواجه شده است. از طرفی، مسیر دریای سرخ نیز در سال‌های اخیر با ریسک‌های امنیتی روبه‌رو بوده است.

در چنین وضعیتی جایگاه عمان بیش از گذشته خودنمایی می‌کند؛ این کشور از طرفی به دریای عمان و اقیانوس هند دسترسی مستقیم دارد و از طرفی دیگر از طریق ربع‌الخالی با عربستان مرز زمینی مستقیم دارد. عمان با همین موقعیت جغرافیایی می‌تواند کشتی‌هایی که به بنادر آن می‌رسند، بدون اینکه برای تخلیه محموله خود نیازی به ورود به خلیج فارس و تنگه هرمز داشته باشند به صحار، دقم یا صلاله برسند.

البته امارات هم سال‌هاست از بندر فجیره به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز نفتی و لجستیکی خود در دریای عمان بهره می‌گیرد. خط لوله حبشان ـ فجیره یا ADCOP نیز نفت ابوظبی را بدون عبور از تنگه هرمز به ساحل دریای عمان منتقل می‌کند. آژانس بین‌المللی انرژی ظرفیت این خط را حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز برآورد کرده که حدود ۱.۱ میلیون بشکه آن برای صادرات نفت امارات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

فجیره اساساً در خدمت شبکه نفتی امارات است اما عربستان در عمان دنبال دسترسی‌های مستقل است و می‌خواهد راهش جدا از شبکه امارات باشد. با وجود روابط خوب تجاری، عربستان به عنوان صادرکننده نفت نمی‌تواند تمام مسیرهایش را به یک هاب خاص گره بزند. داشتن مسیرهای بیشتر، یعنی ریسک کمتر برای صادرات نفت؛ کاری که ریاض حالا در عمان دنبال می‌کند.

کریدور ربع‌الخالی

اینجاست که باید نگاهی به کریدور زمینی عربستان و عمان داشته باشیم. دو کشور از طریق جاده‌ای که از میان ربع‌الخالی عبور می‌کند به یکدیگر متصل هستند. این مسیر در دسامبر ۲۰۲۱ افتتاح شد و بخش آن در خاک عربستان، از تقاطع بطحاء ـ حرض تا گذرگاه مرزی ربع‌الخالی، حدود ۵۶۴ کیلومتر طول دارد. بر اساس اطلاعات رسمی عربستان، هزینه احداث این بخش حدود ۱.۹ میلیارد ریال سعودی بوده است. برخی گزارش‌های منتشرشده در زمان افتتاح نیز رقم تقریبی ۵۳۳ میلیون دلار را برای این پروژه اعلام کرده بودند که مربوط به ساخت همان جاده است و نباید با هزینه راه‌اندازی کریدور لجستیکی جدید در سال ۲۰۲۶ اشتباه گرفته شود.

احداث این مسیر در ربع‌الخالی به دلیل شرایط جغرافیایی منطقه پروژه ساده‌ای نبود. جاده از یکی از بزرگ‌ترین بیابان‌های شنی جهان عبور می‌کند و در جریان ساخت آن حجم قابل توجهی از شن جابه‌جا شد. مسیر همچنین از نزدیکی منطقه شیبه، یکی از مراکز مهم صنعت نفت عربستان در ربع‌الخالی، عبور می‌کند و در نهایت به شبکه حمل‌ونقل استان شرقی این کشور متصل می‌شود.

هندسه دسترسی صحار

عمان و عربستان در پنجم اوت ۲۰۲۶ توافق فعال‌سازی یک «کریدور زمینی سبز و امن» میان بندر صحار و بندر خشک اسپارک در شرق عربستان را میان Arkan Logistics عمان و SPARK Logistics عربستان امضا کردند. هدف رسمی این طرح، تسریع جابه‌جایی کالا، کاهش هزینه‌های لجستیکی، افزایش تجارت میان دو کشور و ایجاد یک زنجیره تامین کارآمدتر عنوان شده است.

مبدا این مسیر از بندر صحار در ساحل دریای عمان است که خارج از تنگه هرمز قرار دارد. کالا پس از تخلیه در صحار می‌تواند از طریق شبکه جاده‌ای عمان، گذرگاه مرزی ربع‌الخالی و سپس شبکه بزرگراهی عربستان به شرق این کشور برسد. در نتیجه، یک محموله می‌تواند با کشتی از مسیر اقیانوس هند به صحار برسد، بدون عبور دریایی از هرمز تخلیه شود و پس از آن از طریق جاده وارد یکی از مهم‌ترین مناطق صنعتی و انرژی عربستان شود.

انتخاب این مقصد هم کاملا هدفمند بوده زیرا بندر خشک اسپارک در پارک انرژی ملک سلمان قرار گرفته که عربستان با تمرکز بر صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و زنجیره تامین انرژی توسعه داده است. از طرفی، منطقه لجستیکی اسپارک شامل بندر خشک، انبارها، خدمات گمرکی و زیرساخت‌های مورد نیاز صنایع منطقه است و برای جابه‌جایی حجم بالایی از کالا طراحی شده است. همین اتصال می‌تواند برای انتقال تجهیزات نفت و گاز، ماشین‌آلات صنعتی، قطعات یدکی، مواد اولیه و دیگر کالاهای مورد نیاز صنایع انرژی عربستان مورد استفاده قرار گیرد.

امارات سال‌هاست با انتقال نفت از ابوظبی به فجیره، مسیر ثابتی برای خروج از تنگه هرمز ساخته است. اما مدل عربستان و عمان، رویکرد متفاوتی دارد؛ آن‌ها به جای تمرکز روی یک بندر یا خط لوله، یک شبکه لجستیکی چندوجهی طراحی کرده‌اند. این نقشه شامل انتقال نفت از راس‌تنوره به صحار، حمل زمینی از صحار به ربع‌الخالی و در نهایت رسیدن به بندر خشک «اسپارک» در شرق عربستان است. در واقع، ریاض به جای تکیه به یک مسیر، روی یک زنجیره تامین متنوع برنامه‌ریزی کرده است.

عملکرد گذرگاه ربع‌الخالی

این موضوع برای عمان نیز اهمیت اقتصادی دارد؛ موقعیت این کشور در دریای عمان و اقیانوس هند به بنادرش اجازه می‌دهد مسیر مستقیم دسترسی اقتصادهای منطقه به آب‌های آزاد باشند. اتصال مستقیم صحار به شبکه جاده‌ای عربستان، دامنه بازار این بندر را فراتر از مرزهای عمان می‌برد و می‌تواند بخشی از تجارت و زنجیره تامین عربستان را به زیرساخت‌های عمان متصل کند. از طرفی، عربستان نیز در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در بنادر خشک، مناطق لجستیکی، راه‌آهن و بزرگراه‌ها انجام داده و اتصال اسپارک به یک بندر اقیانوسی در عمان، گزینه دیگری به شبکه حمل‌ونقل این کشور اضافه می‌کند.

در این بین افزایش تجارت در گذرگاه ربع‌الخالی نیز قابل توجه است. تجارت عبوری از این گذرگاه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۳۲۲ میلیارد ریال عمان رسید و تجارت دوجانبه دو کشور در نیمه نخست ۲۰۲۶ نیز حدود ۱.۰۸۶ میلیارد ریال گزارش شده است. این ارقام در کنار فعال شدن کریدور صحار ـ اسپارک نشان می‌دهد که ارتباط زمینی دو کشور در حال پیدا کردن جایگاه مهم‌تری در تجارت منطقه‌ای است.

شورای آتلانتیک نیز درگزارشی به بررسی شبکه کریدورهای منطقه‌ای بر نقش صحار، اتصال آن به مرز عربستان از طریق جاده ربع‌الخالی و ظرفیت دقم و صلاله پرداخته و برای ایجاد مسیرهای جایگزین در برابر گلوگاه‌های منطقه‌ای تاکید کرده است.

با تمام رخدادها، هنوز نمی‌توان گفت عمان جای امارات را در شبکه لجستیکی عربستان گرفته و ریاض تصمیم گرفته است فجیره را کنار بگذارد و چنین برداشتی با واقعیت موجود فاصله دارد.

آنچه امروز در صحار در حال رخداد است تنها نمی‌توان درانتقال چند ده میلیون بشکه نفت خلاصه کرد. حضور نفتکش‌های عربستان در سواحل عمان، راه زمینی ربع‌الخالی و برنامه‌ریزی ریاض برای بنادر صحار، دقم و صلاله، نشان می‌دهد که نقشه لجستیکی منطقه در حال تغییر است. شاید هنوز زود باشد اسمش را «کریدور انرژی» بگذاریم، اما روشن است که عربستان دارد مسیرهای دسترسی خود به دریای عمان و اقیانوس هند را متنوع‌تر می‌کند.