به گزارش «نفت ما»، هلیوم یکی از گازهای نجیب و کمیاب در زمین است که به دلیل ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی منحصربه‌فرد خود نقش مهمی در بسیاری از صنایع پیشرفته ایفا می‌کند. این گاز از نظر شیمیایی بی‌اثر است، چگالی بسیار کمی دارد، از رسانایی گرمایی بالایی برخوردار است و مهم‌تر از همه پایین‌ترین نقطه جوش را در میان عناصر دارد. همین ویژگی‌ها باعث شده است هلیوم در فناوری‌هایی که به شرایط دمایی بسیار پایین، محیط‌های کاملاً خنثی یا تشخیص بسیار دقیق نشتی نیاز دارند، به یک ماده حیاتی تبدیل شود.

مرکز مطالعات سیاسی «اَمَد» اخیراً در گزارشی آورده است که در نتیجه اختلال در عملیات استخراج گاز طبیعی قطر، ناشی از تشدید درگیری‌های نظامی کنونی در منطقه، صادرات هلیوم از مبدأ قطر متوقف شده است. شایان ذکر است هلیوم یکی از محصولات جانبی حاصل از فرآوری گاز طبیعی است و در حال حاضر قطر به‌تنهایی حدود یک‌سوم تولید جهانی این محصول مهم را بر عهده دارد. توقف ناگهانی این خط تولید، به‌طور طبیعی شکافی در بازار ایجاد می‌کند که با توجه به تعداد محدود تولیدکنندگان و دشواری افزایش تولید در کوتاه‌مدت، پر کردن آن به سرعت امکان‌پذیر نخواهد بود.

در این گزارش همچنین آمده است که هلیوم عنصری اساسی در تولید نیمه‌هادی‌ها به شمار می‌رود و در فرآیند خنک‌کنندگی و نیز تولید دقیق این تراشه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین هرگونه کمبود در عرضه جهانی این گاز می‌تواند به کاهش تولید تراشه‌های الکترونیکی منجر شود و اثرات آن به بازار تولید تلفن‌های همراه، اتومبیل‌ها، زیرساخت‌ها و ادوات مرتبط با هوش مصنوعی و همچنین صنایع نظامی گسترش یابد.هلیوم همچنین برای راه‌اندازی دستگاه‌های تصویربرداری مغناطیسی در حوزه پزشکی، به‌ویژه دستگاه‌های MRI، استفاده می‌شود. به همین دلیل حوزه پزشکی نیز می‌تواند به یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌ها در برابر کمبود این محصول تبدیل شود، به‌ویژه در کشورهایی که به‌طور کامل به واردات هلیوم وابسته هستند.

لرزه بر بدن صنعت هوش مصنوعی

 در همین حال، در گزارشی از نشریه آتلانتیک نیز آمده است که جنگ در ایران و تنش‌های متعاقب آن در منطقه خلیج فارس، صنعت هوش مصنوعی را در چندین نقطه حیاتی به شدت آسیب‌پذیر کرده است. بر اساس این گزارش، تنگه هرمز عملاً به روی کشتیرانی بسته شده و در نتیجه یک‌پنجم صادرات گاز طبیعی و یک‌سوم نفت خام جهان با اختلال مواجه شده است.در ادامه این گزارش تأکید شده است که مواد حیاتی برای تولید تراشه‌ها، از جمله هلیوم، گوگرد و برم که بخش قابل توجهی از آن‌ها از این منطقه تأمین می‌شوند، با کمبود و افزایش قیمت روبه‌رو شده‌اند.

هشدار جهانی درباره بحران هلیوم

همچنین در گزارشی از ایسنا اشاره شده است که کامرون جانسون، شریک ارشد شرکت مشاوره زنجیره تأمین «تیدال ویو سولوشنز»، در یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های سالانه این صنعت در شانگهای اظهار کرده که کمبود هلیوم یک نگرانی مطلق است و شرکت‌ها گزینه‌های فوری چندانی جز کاهش تولید و اولویت‌بندی محصولات حیاتی در اختیار ندارند.

جانسون در عین حال ابراز امیدواری کرده است که این مشکل به سرعت برطرف شود، اما تأکید کرده که کمبودهای طولانی‌مدت می‌تواند به کاهش تولید منجر شود و صنایع مختلف، از الکترونیک گرفته تا خودروسازی، را تحت تأثیر قرار دهد.

بر اساس گزارش رویترز نیز جری ژانگ، رئیس فروش چین در شرکت قطعات نیمه‌رسانای سوئیسی VAT، اعلام کرده است که درگیری در خاورمیانه عرضه هلیوم را محدود کرده و در حال حاضر بر تولید در شرکت او و سایر شرکت‌ها تأثیر گذاشته است. او همچنین افزوده که تأخیرهای حمل‌ونقل این تأثیر را تشدید می‌کند.

 

توقف تولید قطر همه صنایع مرتبط را درگیر می‌کند

حسین میرافضلی، مدیرعامل اسبق پتروشیمی جم، در گفت‌وگو با «نفت ما» به تشریح وضعیت هلیوم، ذخایر آن در جهان  پرداخت و گفت: بزرگ‌ترین ذخایر هلیوم جهان در پارس جنوبی قرار دارد و بزرگ‌ترین تولیدکننده هلیوم در جهان نیز کشور قطر است. فرآیند تولید هلیوم به این شکل است که در زمان اجرای پروژه‌های LNG، برداشت هلیوم نیز به صورت هم‌زمان انجام می‌شود، زیرا از نظر اقتصادی این روش مقرون‌به‌صرفه‌تر است. به همین دلیل، مهم‌ترین پروژه‌های تولید هلیوم در کنار واحدهای تولید LNG قطر مستقر شده‌اند.

تولید هلیوم ایران بعد از برجام متوقف شد

او افزود: ما نیز در این زمینه شریک هستیم و توانایی تولید داریم؛ اما از آنجا که ایران فاقد واحد LNG است، با وجود انجام هزینه‌های میلیاردی و خرید یکی از بزرگ‌ترین کمپرسورهای جهان، پروژه تولید هلیوم پس از برهم خوردن برجام متوقف شد و تولید هلیوم در ایران به سرانجام نرسید.

میرافضلی درباره تبعات توقف تولیدات قطر گفت: مشکلات ایجاد شده در تنگه هرمز و افزایش قیمت هلیوم، بیشترین اثر را بر صنایع های‌تک، مانند تراشه‌ها و نیمه‌هادی‌ها می‌گذارد. زمانی که قیمت یک ماده بالا می‌رود و مصرف گسترده‌ای هم دارد، ارزش آن افزایش می‌یابد و همین موضوع تمام صنایع مرتبط را درگیر می‌کند.

هلیوم؛ گازی کمیاب و بدون جایگزین

 او ادامه داد: هلیوم جزو گازهای خاص و کمیاب است و امکان جایگزینی آن با گاز دیگری وجود ندارد. در برخی حوزه‌ها، اساساً چنین جایگزینی ممکن نیست و اگر قرار باشد در آینده اقدامی انجام شود، قطعاً سریع و ساده نخواهد بود، چرا که تمامی تجهیزات موجود بر پایه هلیوم طراحی و تنظیم شده‌اند.

به گفته میرافضلی: وقتی چنین شرایطی پیش می‌آید، مصرف هلیوم در بخش‌های کم‌اهمیت‌تر کاهش می‌یابد و در صنایع اساسی و حیاتی، مصرف آن متمرکز می‌شود. به‌جز قطر، کشورهایی مانند چین، آمریکا و برخی کشورهای اروپایی نیز تولیدکننده هستند، اما مهم‌ترین تولیدکننده همچنان قطر است که تولید خود را از پارس جنوبی برداشت می‌کند.

او اظهار داشت: اگر تولید قطر از سر گرفته نشود، جهان با مشکل جدی مواجه خواهد شد و این موضوع بر حوزه‌های مختلف اثرگذار خواهد بود.