نفتی ها /فائزه پناهی؛ برای سال‌ها کارت سوخت یک سامانه مستقل بود؛ مستقل از بانک‌ها، مستقل از شبکه پرداخت و مستقل از بسیاری از اختلال‌هایی که گاه‌وبیگاه گریبان خدمات الکترونیکی کشور را می‌گیرد؛ حالا قرار است این استقلال کنار گذاشته شود و از تیرماه، دولت نخستین گام را برای انتقال سهمیه سوخت به کارت‌های بانکی برمی‌دارد؛ تصمیمی که اگرچه با هدف شفافیت و مدیریت مصرف اتخاذ شده، اما پرسش‌های مهمی را درباره امنیت، پایداری و تاب‌آوری نظام توزیع سوخت به وجود آورده است.

نگاهی به تجربه جهانی نشان می‌دهد موفقیت چنین پروژه‌هایی بیش از آنکه به فناوری وابسته باشد، به طراحی سناریوهای بحران بستگی دارد؛ بسیاری از کشورها از ابزارهای بانکی و دیجیتال برای مدیریت سوخت استفاده می‌کنند، اما تقریباً همه آنها مسیرهای پشتیبان نیز در نظر گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که قطع یک سامانه، کل فرآیند توزیع سوخت را متوقف نکند.

نکته دیگر، تمرکز داده‌هاست. در طرح جدید، اطلاعات هویتی مالک خودرو، الگوی مصرف، تراکنش‌های بانکی و سهمیه سوخت در بستری به‌مراتب گسترده‌تر از گذشته تبادل خواهد شد. هرچه حجم داده و تعداد نقاط اتصال بیشتر شود، سطح آسیب‌پذیری نیز افزایش می‌یابد. به همین دلیل کارشناسان امنیت سایبری معتقدند پیش از اجرای سراسری چنین طرحی، باید آزمون‌های فشار، نفوذ و تاب‌آوری در مقیاس ملی انجام شود.

از منظر اقتصادی نیز موضوع قابل تأمل است؛ دولت می‌گوید اتصال سهمیه به کارت بانکی موجب شفافیت بیشتر و کاهش سوءاستفاده از کارت‌های آزاد جایگاه می‌شود، این ادعا تا حدی درست است؛ اما شفافیت زمانی ارزشمند است که پایداری خدمات قربانی آن نشود. در غیر این صورت، ممکن است هزینه اجتماعی اختلال‌ها از منافعی که طرح ایجاد می‌کند بیشتر باشد.

شاید مهم‌ترین آزمون این طرح نه در روزهای عادی، بلکه در شرایط بحرانی باشد؛ زمانی که فشار مصرف افزایش پیدا می‌کند، شبکه‌های ارتباطی تحت بار قرار می‌گیرند یا کشور با شرایط ویژه روبه‌رو است. در چنین وضعیتی مردم نمی‌پرسند سهمیه روی چه کارتی ذخیره شده است؛ تنها می‌خواهند مطمئن باشند که پمپ بنزین کار می‌کند.

حالا اما اجرای آزمایشی طرح از تیرماه فرصتی برای پاسخ به همین پرسش‌هاست و موفقیت پروژه نه با تعداد کارت‌های متصل‌شده، بلکه با پاسخ روشن به چند سؤال سنجیده خواهد شد؛ اگر بانک از دسترس خارج شد چه می‌شود؟ اگر ارتباط اینترنتی قطع شد چه؟ اگر سامانه پرداخت دچار اختلال شد چه راه جایگزینی وجود دارد؟ و مهم‌تر از همه، آیا دولت پیش از حذف کامل کارت سوخت، سناریوی شکست را هم طراحی کرده است؟چرا که طرح انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی می‌تواند گامی در مسیر هوشمندسازی باشد، اما در حوزه انرژی، هوشمندسازی بدون تاب‌آوری، تنها شکل پیچیده‌تری از آسیب‌پذیری است.

مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی نفتی‌ها؛ شما می‌توانید از طریق پست الکترونیک naftiha.ir@gmail.com و دایرکت پیج اینستاگرام نفتی‌ها به آدرس @NaftihaNews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیام‌های خود با ما در ارتباط باشید.