در هفته‌ها و روزهای اخیر، بحث‌هایی درباره مذاکرات، تفاهم‌های موقت، تغییر آرایش سیاسی و حتی سناریوهای امنیتی مطرح شده است. بخشی از این روایت‌ها مبتنی بر داده‌های واقعی‌اند و بخشی دیگر بر پایه تفسیر، گمانه‌زنی یا ترجیح سیاسی شکل می‌گیرند. مسئله این نیست که کدام روایت جذاب‌تر است؛ مسئله این است که کدام روایت توان توضیح واقعیت را دارد.

سؤال اصلی نباید این باشد که آیا جنگ رخ خواهد داد یا توافق امضا خواهد شد.

سؤال دقیق‌تر این است:

چه شاخص‌های قابل مشاهده‌ای نشان می‌دهند که وضعیت کنونی از امضای تفاهم به سمت توافق پایدار حرکت می‌کند و چه نشانه‌هایی حاکی از گذار از مهار بحران به چرخه جدید تقابل هستند؟

برای پاسخ به این پرسش، دست‌کم چهار متغیر باید به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.

نخست؛ متغیر دیپلماتیک.

هر مذاکره‌ای الزاماً به توافق منجر نمی‌شود و هر تفاهمی نیز الزام‌آور نیست. اما تفاوت مهمی میان مذاکره برای حل مسئله و مذاکره برای خرید زمان وجود دارد. زمانی می‌توان از حرکت به سمت توافق سخن گفت که گفت‌وگوها از سطح کلیات عبور کنند و وارد سازوکارهای اجرایی، تعهدات مشخص و ترتیبات قابل راستی‌آزمایی شوند.

دوم؛ متغیر نظامی.

در بسیاری از بحران‌های بین‌المللی، مذاکره و آمادگی نظامی هم‌زمان پیش می‌روند. بنابراین صرف وجود مذاکره به معنای کاهش تنش نیست. آنچه اهمیت دارد جهت تغییرات است: آیا نشانه‌هایی از تثبیت و کاهش آمادگی دیده می‌شود یا ظرفیت‌ها در حال بازآرایی و انباشت هستند؟

سوم؛ متغیر اقتصادی.

اقتصاد اغلب زودتر از سیاست واکنش نشان می‌دهد. رفتار بازارها، تصمیم‌های سرمایه‌ای، تجارت و انتظارات اقتصادی معمولاً شاخص‌های مهمی از ارزیابی واقعی بازیگران نسبت به آینده بحران هستند.

چهارم؛ متغیر سیاسی و نهادی.

وقتی پیام بازیگران رسمی، رسانه‌های اصلی و نخبگان تصمیم‌گیر به سمت همگرایی حرکت می‌کند، احتمال تثبیت یک مسیر بیشتر می‌شود. اما زمانی که روایت‌ها متناقض، مبهم یا چندگانه‌اند، باید احتمال باز بودن گزینه‌های مختلف را جدی گرفت.

یکی از خطاهای رایج در تحلیل ژئوپلیتیک، تبدیل احتمالات به قطعیت است. جملاتی از جنس «جنگ حتمی است» یا «توافق قطعی است» بیش از آنکه تحلیل باشند، نوعی قضاوت زودهنگام‌اند.

واقعیت این است که در سیاست بین‌الملل، بسیاری از تحرکات نظامی برای جلوگیری از جنگ انجام می‌شوند و بسیاری از مذاکرات نیز نه برای صلح پایدار، بلکه برای مدیریت زمان و هزینه.

تحلیل‌گر زمانی به واقعیت نزدیک می‌شود که به‌جای پیش‌بینی نتیجه، تغییر متغیرها را دنبال کند.

شاید در نهایت، مهم‌ترین پرسش نه این باشد که چه خواهد شد؛ بلکه این باشد که امروز چه چیزهایی در حال تغییرند و این تغییرات چه معنایی دارند .