در سال ۱۳۲۹، کمیسیون نفت مجلس به ریاست مصدق، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را مطرح کرد که این پیشنهاد در اسفند ۱۳۲۹ ابتدا در مجلس شورای ملی و سپس در مجلس سنا تصویب شد. در اردیبهشت ۱۳۳۰، قانون ملی شدن نفت اجرا و شرکت نفت انگلیس از ایران خلع ید شد. بنابراین نفت ایران رسماً ملی شد، اما این اقدام با فشارهای سیاسی و اقتصادی بریتانیا و در نهایت کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ روبه‌رو شد.

چالش‌های ملی‌شدن واقعی نفت ایران

 چند چالش مهم و تعیین‌کننده در مسیر ملی شدن نفت ایران وجود داشت:

۱. مخالفت شدید بریتانیا به عنوان ذینفع اصلی نفت ایران

۲. تحریم نفتی ایران و فشار اقتصادی به دلیل توقف فروش نفت و کاهش شدید درآمد دولت و به تبع آن ایجاد نارضایتی اقتصادی در بین مردم که حمایت مردمی از دولت مصدق را کاهش داد.

۳. کمبود تخصص و امکانات به دلیل خروج کارشناسان خارجی که ادارهٔ صنعت نفت را برای ایران دشوار کرد. چراکه ایران تجربهٔ کافی در مدیریت کامل صنعت نفت نداشت.

۴. اختلافات داخلی میان نیروهای سیاسی از جمله دولت، دربار، مجلس و احزاب؛ چراکه برخی گروه‌ها از ملی شدن نفت حمایت کامل نمی‌کردند یا با دولت مصدق مخالف بودند.

۵. فشارهای بین‌المللی و امنیتی که نگرانی قدرت‌های خارجی را از بی‌ثباتی ایران افزایش داده بود.

این فشارها در نهایت به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید و مسیر ملی‌شدن صنغت نفت که برخی آن را احساسی و نه منطقی می‌دانستند ناتمام ماند.

ملی شدن نفت اگرچه فرصت پیشرفت و استقلال برای کارکنان ایرانی صنعت نفت ایجاد کرد، اما به دلیل فقدان تخصص و تجربه و عدم حضور کارشناسان و مهندسان خارجی برای آموزش کارکنان ایرانی، چالش‌های اقتصادی و فنی فراوانی برای آن‌ها به همراه داشت که‌ موجب شد ملی شدن نفت صرفا به عنوان یک روز حماسی که نماد حاکمیت ایرانیان بر نفت به عنوان ثروت ملی خود است ثبت شود و نه ملی شدن کل جریان تولید نفت در ایران.

کار کردن در شرکت نفت از ۱۳۳۰ تا ۳۲ چگونه بود؟!

مصداق جالبی از پیامدهای منفی ملی شدن نفت در بین کارکنان مناطق نفتخیز جنوب در کتاب “خاطرات نفت” به قلم بهمن باران‌پوریان آمده که مرور آن جالب است:

در کتب مختلف از نظم و ترتیب انگلیسی‌ها بحث بسیار شده و در دنیا زبانزد خاص و عام است. انگلیسی ها پس از ورود به مسجدسلیمان فرهنگ خود را هم با خود به این منطقه آوردند. بارها شاهد بودم در شبها که جاده‌ها بسیار خلوت بود و ترددی در آن نبود راننده به خوداجازه نمی‌داد که از چراغ قرمز عبور کند یا تراشیدن روزانه ریش و مرتب کردن سر و وضع ظاهری به صورت یک عادت درآمده بود. در فرم ارزشیابی سالانه به وضعیت ظاهری افراد تأکید بسیار می‌شد. این نظم و ترتیب در کارهای روزانه هم بی‌تاثیر نبود. بطوریکه یکی از مسئولان می‌گفت میانگین کار مفید روزانه در مناطق نفتخیز بالای ۶ ساعت در روز است و بیکاری یا کم‌کاری وجود نداشت. پس از ملی‌شدن صنعت نفت یکباره همه‌چیز دگرگون شد و نیروهای غیر ماهر و آموزش‌ندیده بسیاری از هر سو به شرکت نفت هجوم آوردند و هر کس اقوام و فامیل و دوستان خود را به استخدام شرکت نفت در آورد. روز‌به‌روز صنعت نفت از لحاظ کمی رشد کرد و از لحاظ کیفی سقوط کرد. کارکنان هر روز با قیافه‌های جدید روبرو می‌شدند و به شوخی برخی از کارکنان می‌گفتند که در تهران استخری وجود دارد که هر کس در آن شنا کند، یک ملی‌گرای صد در صد خالص می‌شود و می‌تواند در شرکت نفت استخدام شود! (این سخن به صورت یک جوک درآمده بود). تحریم خرید نفت توسط دولت انگلیس به بی‌کاری کارگران نیز دامن زد. عده‌ زیادی از کارگران از فرط بی‌کاری صبح‌ها در سایه‌ کارگاه‌ها می‌نشستند و به صحبت یا به دوزبازی می‌پرداختند. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و عقد قرارداد با کنسرسیوم نفت، این شرکت، پس از حدود یک سال مطالعه بر روی ساختار مناطق نفت‌خیز و پالایشگاه آبادان به این نتیجه رسید که با کادر فعلی نفت، امکان انجام کار به صورت اقتصادی مقدور نیست، زیرا کارکنان قدیمی شرکت به علت تحریم خرید نفت ایران به تنبلی عادت کرده‌اند و برانگیختن بعضی از آنان واقعاً مشکل بود. از  سوی دیگر کارگرانی که در زمان ملی شدن صنعت نفت، جذب شده بودند نه آموزشی دیده بودند و نه مهارت‌های شغلی لازم را داشتند و به اتکای پارتی خود حاضر به انجام هر کاری نبودند. لذا طرح‌های مختلفی برای تعدیل نیروی انسانی به دولت وقت ایران ارائه و موافقت دولت را کسب کنند. بر این اساس، با طرح‌های مختلفی هزاران نفر از کارکنان را از کار برکنار کردند. همزمان با اخراج این گروه، شرکت نفت به جذب نیرو در مقاطع تحصیلی از ششم ابتدایی تا لیسانس اقدام کرد. این نیروها تحت آموزش‌های بسیار مشکل قرار گرفتند تا به سرعت مهارت‌های لازم را فرا گیرند تا نظم و ترتیب گذشته به نفت بازگردانده شود که شد.

نکات پنهان و‌ پیامدهای واقعی ملی‌شدن نفت، همواره زیر سایه جنبه حماسی جریان ملی شدن نفت و شخصیت دکتر مصدق قرار گرفته و کمتر به صورت بیطرفانه بررسی شده است و این نشان می‌دهد جریان ملی شدن صنعت نفت همچنان می‌تواند درسهای فراوانی برای ما داشته باشد.